Loni Yahuguye Abanyeshuri Ba ILPD ku Burenganzira bwa Muntu n'Ubutabera .

Aya mahugurwa, yatanzwe binyuze mu kiganiro cyatanzwe na Michael Ngabirano, umujyanama mukuru mu by’uburenganzira bwa muntu mu biro by’Umuryango w’Abibumbye bishinzwe uburenganzira bwa muntu (OHCHR).

Ngabirano yibukije abanyeshuri amategeko mpuzamahanga y’uburenganzira bwa muntu, harimo n’amasezerano y’Umuryango w’Abibumbye n’amategeko y’Umuryango w’Ubumwe bwa Afurika ku burenganzira bwa muntu n’ubw’abaturage muri rusange. 

Yagize ati, “Abanyamategeko bose basangiye inshingano zo gusobanukirwa no gushyira mu bikorwa amategeko y’imbere mu gihugu ndetse n’amategeko mpuzamahanga arengera uburenganzira bwa muntu.” 

 Yasobanuye ko uburenganzira bwa muntu budashobora kurindwa neza ku rwego rw'igihugu hatabayeho inzego z'ubutabera zigenga, zirimo inkiko, ubushinjacyaha n'abanyamategeko bazi amahame y’uburenganzira bwa muntu. 

Ngabirano yavuze ko inkiko zifite inshingano z'ibanze zo gusobanura no gushyira mu bikorwa amategeko, yongeraho ko abacamanza bagomba gusobanukirwa uburenganzira bw'ibanze buteganywa n'amategeko mpuzamahanga kugira ngo bafate ibyemezo bifite ishingiro kandi batange ubutabera buboneye. 

Yatanze urugero ku Masezerano Mpuzamahanga ku Burenganzira bwa Muntu na Politiki (ICCPR) agena uburenganzira bwa buri wese ku bwisanzure n'umutekano w'umuntu. 

Yagize ati, “Nta muntu n'umwe ugomba gutabwa muri yombi cyangwa kwamburwa uburenganzira bwe mu buryo bunyuranyije n'amategeko.”

Ngabirano yavuze ko gufata no gufunga umuntu ku bushake bikomeje kuba ikibazo gikomeye ku isi, nubwo hari uburenganzira bw’abaturage buteganywa n'Amasezerano ya ICCPR mu ngingo ya 9 igika cya mbere, mu Masezerano Nyafurika yerekeye Uburenganzira bwa Muntu n'Abaturage mu ngingo ya 6, ndetse no mu Itegeko Nshinga ry'u Rwanda mu ngingo ya 24. Izo ngingo zose zihuriye ku kurengera uburenganzira bwo kwisanzura no kubuza gufata no gufunga umuntu mu buryo bunyuranyije n'amategeko.

Yashimangiye ko gufunga umuntu bigomba gukoreshwa nk'uburyo bwa nyuma, nyuma y'uko hamaze gusuzumwa izindi ngamba zihari. 

Ngabirano, yongeyeho ko aMasezerano Mpuzamahanga ku Burenganzira bwa Muntu na Politiki (ICCPR), ateganya ko umuntu wese utawe muri yombi, agomba kumenyeshwa byihuse impamvu z’ifatwa rye n’ibyaha akurikiranyweho.

Ngabirano kandi, yasabye abanyamategeko kwibutsa abakiriya babo ko bafite uburenganzira bw’ibanze bwo kudakora ibyaha, ndetse no mu gihe batawe muri yombi bagahabwa agaciro. Yasabye abo banyamategeko gushishikariza abakiriya babo gukurikiza inzira ziteganywa n’amategeko ku gihe, igihe cyose habayeho kubangamira uburenganzira bwabo, kwaba gukozwe n’abashinzwe iperereza cyangwa abashinjacyaha.

Yasabye abashinjacyaha gutanga ibirego gusa iyo bafite ibimenyetso bihagije babonye mu buryo bwemewe n'amategeko. Bagomba kandi kubahiriza imipaka yashyizweho n'amategeko ku ifungwa ry'agateganyo kandi bagasangira vuba ibimenyetso byose byo kwiregura n'abanyamategeko babunganira.

Yongeyeho ko inkiko zifite inshingano zo gusuzuma niba buri fungwa ryubahiriza amategeko, gutanga ibyemezo bifite ishingiro no kwirinda kwishingikiriza ku bimenyetso byabonetse bibangamiye uburenganzira bw'ukekwaho icyaha. 

Twahirwa Uwanjye Benitha, umunyeshuri wa ILPD, yabwiye abanyamakuru ko aya mahugurwa yafashije abanyeshuri gusobanukirwa amahame mpuzamahanga y’uburenganzira bwa muntu, n’uko bazayashyira mu bikorwa nk’abanyamategeko.

Yagize ati, “Twigishijwe ko uburenganzira bw'umuntu ushinjwa icyaha butagomba kubangamirwa mbere yuko ahamwa n'icyaha. Nubwo umuntu yahamwa n'icyaha, uburenganzira bwe bugomba kubahirizwa, harimo no mu gihe ari mu igororero.”

Umuyobozi wungirije wa ILPD ushinzwe amasomo, Dr Yves Sezirahiga, yavuze ko abanyeshuri ba ILPD barimo abashya, abakomeza amasomo yabo n’abari hafi kurangiza amasomo, bose bakeneye gusobanukirwa icyo amategeko ateganya ku bantu ubwabo, n’uburyo uburenganzira bwabo bugomba kubahirizwa.

Yagize ati, “Baba abacamanza, abashinjacyaha cyangwa abanyamategeko, bagomba gusobanukirwa amategeko n'uburenganzira bwa muntu. Ni yo mpamvu twafashe umwanya wo kubasobanurira no kubigisha ibijyanye n'uburenganzira bwa muntu kugira ngo bashyire mu bikorwa aya mahame.” 

Ishuri rikuru rya ILPD ryakira abanyeshuri baturutse mu Rwanda no mu bindi bihugu bitandukanye byo ku mugabane wa Afurika. Abanyeshuri baryo mpuzamahanga, baturutse mu bihugu bya Gambia, Cameroon, Sudani y'Epfo, Nigeria, Uganda, u Burundi na Repubulika ya Demokarasi ya Kongo.